ابوریحان بیرونی؛ جستجوگر بی‌پروای حقیقت

به گزارش روابط عمومی و سایت دانشگاه خاتم، ابوریحان محمد ابن احمد بیرونی خوارزمی معروف به ابوریحان بیرونی؛ ریاضیدان، منجّم، فیلسوف، جغرافیادان، داروشناس، کانی‌شناس، دین‌شناس و سیّاح ایرانی در ذیحجّه سال 362 هجری قمری در بیرون (حومه) کاث (= خیوه از نواحی خوارزم از ازبکستان کنونی) به دنیا آمد و در رجب سال 440 هجری قمری در غزنه درگذشت.

 

بیرونی 25 سال نخست عمرش را در خوارزم گذراند و در این دوره بسیاری از علوم زمان خود را آموخت و به خدمت مأمونیان خوارزم درآمد. سپس چند سالی را در جرجان (گرگان کنونی) در دیار شمس‌المعالی قابوس ابن وشمگیر گذرانید. بین سال‌های 400 تا 407 به خوارزم بازگشت و مدتی در دیار ابوالعباس مأمون ابن مأمون خوارزمشاه زیست.

 

در زمان شورش خوارزم و لشکرکشی سلطان محمود غزنوی، بیرونی در آن ولایت بود و سلطان محمود در مراجعت، وی را با خود به غزنه برد. طی دورانی که در غزنه مستقر بود، چند بار به خوارزم سفر کرد و در غالب جنگ‌های سلطان محمود در هندوستان همراه وی بود. در همین سفرها به هند بود که با دانشمندان هندی معاشر شد و زبان سانسکریت را آموخت و اطلاعات وسیعی راجع به هند کسب کرد.

 

روش تحقیق و تدقیق، فکر نکته‌سنج و موشکاف، ذوق سلیم و هوشیار و عشق به حقیقت و بی‌پرواییِ بیرونی در دریدن پرده‌های تعصّب و خرافات برای رسیدن به حقیقت، بی‌نظیر است. وی علوم و فنون زمان خود را فارغ از تعصّب آموخت و احاطه روشن‌بینانه‌اش بر دانش‌های گوناگون چنان بود که افکارش به افکار دانشمندان کنونی نزدیکتر است تا به آراء همعصرانش.

 

مشهورترین تحقیقات و کشفیّات ابوریحان از این قرار است: مجموع گندم‌هایی که به تصاعد هندسی در خانه‌های شطرنج قرار داده شود؛ «تثلیث زاویه» و مسائل دیگری که با پرگار و سطّاره قابل حل نیست؛ ساده کردن تصویر جسم‌نما برای تسطیح کُره؛ تعیین دقیق اجرام مخصوص هجده سنگ گرانبها و فلز؛ بیان چاه‌های آرتزین بر اساس قانون ظروف مرتبطه و جز اینها.

 

از جمله آثار ابوریحان می‌توان به کتاب‌های آثارالباقیه (عن القرون الخالیه) (حدود سال 290 هجری قمری)، التَفهیم لاوائلِ صناعه التنجیم (420 هجری قمری)، تحقیقُ ما لِلْهِنْد (421 یا 423 هجری قمری؛ در تمدن و فرهنگ و زبان و ادیان هند به عربی)، الصّیدنه (در داروشناسی) و بسیاری آثار دیگر اشاره کرد که بیشتر به زبان عربی است. بیرونی با ابن سینا هم مکاتبات و مباحثاتی داشت.

 

ابوریحان بیرونی را می‌توان نماد کنجکاوی علمی، دقت در پژوهش، گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها و جست‌وجوی حقیقت بر پایه دانش و تجربه دانست؛ ویژگی‌هایی که امروز نیز از ارکان اساسی پیشرفت علمی و توسعه پایدار جوامع به شمار می‌روند و دانشگاه‌ها به عنوان کانون‌های تولید و گسترش دانش، بیش از هر نهاد دیگری نیازمند زنده نگه داشتن چنین میراث فکری و علمی هستند. بزرگداشت ابوریحان بیرونی، در حقیقت بزرگداشت علم، پژوهش، پرسشگری و اندیشه‌ای است که انسان را به شناخت عمیقتر جهان پیرامون فرامی‌خواند.

 

دانشگاه خاتم، فرا رسیدن 13 شهریورماه، روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی را به استادان، پژوهشگران، دانشجویان و تمامی جویندگان علم و معرفت تبریک می‌گوید و امیدوار است با تداوم مسیر دانش‌پژوهی و تقویت فرهنگ پژوهش، شاهد شکوفایی هرچه بیشتر استعدادهای علمی و فکری کشور باشیم.