عنوان فارسی:

عالم در پرتو فیزیک نوین

نویسنده:

انتشارات: 

جهان کتاب

معرفی:

کتاب «عالم در پرتو فیزیک نوین» اثر مکس پلانک (منتشرشده در ۱۹۳۱ شامل دو مقاله آلمانی)، بیش از آنکه یک کتاب آموزشی باشد، مداخله‌ای بنیادین در مناقشه فلسفی علم در اوایل قرن بیستم پیرامون ماهیت «واقعیت» و «نظریه‌های فیزیکی» است.

مسئله محوری پلانک این است که آیا نظریه‌های فیزیکی صرفاً ابزارهایی برای سامان‌دهی تجربه‌های حسی‌اند یا واقعاً از جهانی مستقل از ذهن انسان حکایت می‌کنند؟ او با رد دیدگاه ابزارانگارانه، از «واقع‌گرایی» دفاع می‌کند و میان جهان محسوس، جهان واقعی مستقل و «تصویر فیزیکی جهان» تمایز می‌گذارد. از دیدگاه او، نظریه علمی ساختمانی مفهومی برای نزدیک شدن به ساختار واقعیت است و تحول نظریه‌ها نشانه‌ی اصلاح و تکامل این تصویر است، نه بی‌اعتباری علم.

پلانک تحولات شگرف فیزیک جدید (مانند نسبیت و نظریه کوانتوم) را فروپاشی علم کلاسیک نمی‌داند، بلکه آن را بازسازی عمیقی ارزیابی می‌کند که ضمن حفظ اعتبار نظریه‌های پیشین، تصویری انتزاعی‌تر ارائه می‌دهد؛ بنابراین، دوری فیزیک مدرن از شهود روزمره به معنای فاصله گرفتن از واقعیت نیست.

چالش‌برانگیزترین بخش کتاب به بحث «علیت و تعین» مربوط می‌شود. در برابر تفسیر احتمالاتی مکانیک کوانتومی که برخی را به انکار علیت سخت‌گیرانه رسانده بود، پلانک سرسختانه مقاومت کرد. او میان «ناتوانی نظریه در پیش‌بینی» و «نبود علت در طبیعت» تمایز قائل شد و کوشید اصل علیت و سازگاری آن با اراده آزاد انسان را حفظ کند. هرچند امروزه با پیشرفت فیزیک و فلسفه کوانتوم، دفاع صلب پلانک از تعین قطعی دیگر پذیرفته‌شده نیست، اما ارزش راستین کتاب جای دیگری است.

ارزش ماندگار این اثر در رویکرد روشنگرانهٔ دانشمندی بزرگ است که نتایج انقلاب‌های تجربی را شتاب‌زده به احکام متافیزیکی تبدیل نمی‌کند و همواره مرز میان داده‌های آزمایشگاهی و تفسیرهای فلسفی را تفکیک می‌کند. پرسش بنیادین این کتاب هنوز پابرجاست: توصیف فیزیکی جهان تا کجا بازگوکنندهٔ خودِ واقعیت است و از کجا به بعد تنها بهترین تصویر ذهنی ما از آن به شمار می‌رود؟

توضیحات: